راهنمای والدین

 برای پیشگیری از اعتیاد در فرزندان

 این مطلب بخشی از کتاب :

Drug Abuse Prevention

 می باشد و در آستانه ی چاپ می باشد.

 

دکتر سید رامین رادفر

MD, MPH

Radfar@iuwrs.ac.ir

دکتر سعید صادقی

دکترای روانشناسی

sadeghi@iuwrs.ac.ir


 

راهنمای والدین برای پیشگیری از اعتیاد:

خانواده‌هایی که نوجوانی را در منزل دارند معمولاً با مشکلات زیادی روبرو هستند و برقراری ارتباط با کسانی که ما آنها را دوست داریم همیشه ساده نیست. اگر نوجوانان بتوانند سالهای نوجوانی خود را بدون مصرف الکل، سیگار کشیدن و مصرف مواد روانگردان سپری کنند، شانس اینکه آنها در بزرگسالی سالم و پاک بمانند به شدت افزایش می‌یابد. شما می‌توانید و حتی باید با کودکان و نوجوانان خود درباره عواقب منفی تجربیات مصرف مواد، الکل و سیگار کشیدن صحبت کنید و بدین‌گونه حتی می‌توانید جان فرزند خود را نجات بدهید!!

کودکان با تمثیل و دیدن یاد می‌گیرند، آنها ارزشهایشان را بر رفتارهای روزانه ما استوار می‌کنند  و به مرور که بزرگ می‌شوند با نگرانی‌ها درباره همسایه مریضمان یا صداقت‌مان در پذیرش اشتباهاتمان تحت تأثیر قرار می‌گیرند. اگر چه معمولاً، همه ما اهمیت این مورد (نقش رفتارمان در تربیت فرزندان) را قبول داریم ولی رعایت نکات برگزیده و داشتن رفتار مناسب همیشه ساده نیست.

فرضاً زمانی که سن خود را کمتر از سن واقعی‌تان به دوستتان بیان می‌کنید پیامهای گیج کننده و صمیمی را به کودکتان می‌فرستید که آخرش دروغ گفتن درست است یا اشتباه؟ (تناقض میان رفتار و گفتارتان) و یا اگر شما سیگار کشیدن در منزل را ممنوع کرده‌اید چگونه می‌توانید به دوستتان اجازه دهید که این قانون را به سادگی و در حضورتان بشکند و زیر پا بگذارد؟

گروهی از کودکان تصمیم می‌گیرند که الکل و مواد مخدر و یا روانگردان را مصرف نکنند و این تصمیم بر اساس نگرش و اعتقاد قوی آن‌ها بر علیه مواد است و این اعتقاد بر اساس ارزشهای خانواده بنا می‌شود شما می‌توانید با توضیح اینکه چرا رفتار خاصی را انجام می‌دهید، ارزشهای خانواده خود را روشن کنید. فرض کنید زمانی که با کودک خود در خیابان به فرد نابینایی برمی‌خورید و به او در گذر از عرض خیابان کمک می‌کنید ، می‌توانید بعد از آن درباره این نکته که کمک کردن به دیگران و نیازمندان چرا مهم است ،صحبت کنید.

شما همچنین می‌توانید مسائل اخلاقی را سر میز شام یا زمانی که در ماشین خود با کودکتان نشسته‌اید به بحث بگذارید مثلاً اگر در صف سینما دیدی که یک اسکناس 1000 تومانی از جیب نفر جلو افتاد چه می‌کنی؟ و چه باید بکنی؟ و یا اینکه از کودک خود بپرسید اگر مورد فشار دوستانش قرار گرفت که امروز کلاس درس نرویم و به جایش برویم بازی کنیم، او چه می‌کند و چگونه در برابر فشار دوستانش مقاومت می‌کند؟ مثالهای واضحی از این دست کمک می‌کند تا همیشه خلاصه‌ای از ارزشهای خانواده پیش رو باشد.

اگر کودکتان از شما بپرسد که «آیا تا به حال هرگز مواد روانگردان مصرف نموده‌ای؟ چه جوابی می‌دهید؟ یکی از شایعترین سؤالات مرتبط با مواد که از پدرها و مادرها می‌شود این است: «آیا تا به حال مواد مصرف کرده‌ای؟» اگر جواب واقعی این سوال خیر نباشد پاسخ دادن به این سوال بسیار سخت است زیرا تقریباً تمامی والدینی که به هر دلیل، زمانی مواد مصرف کرده‌اند نمی‌خواهند که فرزندانشان این تجربه را تکرار کنند.

آیا این رفتارمزورانه و دورویی است؟ جواب خیر است! همه ما بهترین را برای فرزندانمان می‌خواهیم و در سن کنونی خود خطرات مصرف مواد را به مراتب بهتر از زمانی که همسن فرزندانمان بودیم و مواد را گاهی مصرف کرده‌ایم درک می‌کنیم. چه در آن زمان ما نیز فکر می‌کردیم که آسیب ناپذیریم.

برای راهنمایی فرزندانمان درخصوص تصمیم‌گیری درباره مواد می توانیم مثالهای واقعی از دوستانمان که با مواد مشکل پیدا کرده‌اند بیان کنیم، به طور مثال همسایه‌ای که به علت مصرف مواد دچار تصادف شدید خودرو شده و یا فامیلی که معتاد شده است و یا نوجوانانی که سالها حشیش مصرف کرده‌اند و علاقه خود را به مدرسه از دست داده‌اند و هرگز یاد نگرفته‌اند که چگونه در بزرگسالی خود با زندگی و استرسهای آن دست و پنجه نرم کنند.

تعدادی از والدین که در گذشته خود سابقه مصرف مواد را داشته‌اند، دروغ گفتن در این خصوص را انتخاب می‌کنند، این رفتار می‌تواند خطر بزرگتری را در پی داشته باشد و آن از دست رفتن اعتماد فرزندان به پدر و مادر در زمانی است که آنها حقیقت را بالاخره کشف کنند.

بسیاری از متخصصین توصیه می‌کنند که در پاسخ به این سؤال والدین باید صادقانه جواب دهند، البته این به آن معنی نمی‌باشد که والدین تمامی لحظات مصرف مواد را مو به مو توضیح دهند، و مانند صحبت کردن درباره بسیاری از حیطه‌های دیگر جزئیات باید خصوصی مانده و از دادن اطلاعات بیش از حد می‌بایست خود داری نمود.

در این موارد سؤالات روشن کننده‌ای بپرسید تا به خوبی درک کنید که چرا کودک شما این سوال را پرسیده است و بر اساس دلیل سئوال او، اطلاعات خود را ارائه دهید و نه بیشتر از آنکه او می‌خواهد بداند.

این گونه بحث کردن فرصت خوبی را برای والدین فراهم می‌کند تا صادقانه درباره اینکه آنچه آنها را به سمت مواد جلب کرده، و خطرات مصرف مواد و اینکه آنها چرا می‌خواهند فرزندانشان این اشتباه را تکرار نکنند، صحبت کنند. هیچ روش ایده‌آلی برای اینکه چگونه این پیامها را انتقال داد وجود ندارد و فقط باید با استفاده از این رویکرد بهترین روش را برای هر کسی انتخاب کرد.

جایگاه خود را روشن کنید:

زمانی که درباره مواد خطرناکی نظیر الکل، سیگار و مواد روانگردان صحبت می‌شود مطمئن شوید که فرزندانتان از نظر شما در این باره به خوبی و واضح آگاه هستند. و نظر خود را به روشنی بیان کنید چرا که، زمانی که دو پهلو و مبهم حرف بزنید احتمال دارد فرزندانتان به سمت مصرف مواد بروند.

به فرزندان خود بگویید که مصرف الکل، مواد روانگردان و سیگار را برای آنان ممنوع کرده‌اید، به این دلیل که آنها را دوست دارید!(از اینکه در این موارد از جملات احساسی و عاطفی استفاده کنید ابا نداشته باشید. مثلاً بگویید: اگر تو مواد مصرف کنی قلب من و مادرت/یا پدرت را می‌شکنی!)

به وضوح و شفاف بیان کنید که این ممنوعیت در خانه دیگران نیز شامل حال آنها می‌شود.

سئوالی که در این جا پیش می‌آید این است که آیا فرزندانتان به این صحبتها توجه می‌کنند؟ به احتمال زیاد پاسخ این سؤال مثبت است. بنابر تحقیقات انجام شده زمانی که نوجوانی تصمیم می‌گیرد که الکل، مواد روانگردان و سیگار را مصرف کند یا نکند؟ یکی از مهمترین نکاتی را که در نظر می‌گیرد این است که: «پدر و مادر من در این باره چه نظری دارند و چگونه فکر می‌کنند؟»

همچنین شما می‌بایست عواقب زیر پاگذاشتن این ممنوعیت را شرح دهید که شکستن این قانون چه تنبیهی را برای آنها در پی خواهد داشت؟ این تنبیهات، باید دست در دست محدودیتهایی باشد که فرزندتان آن را درک کند، تنبیه و محدودیتی را که انتخاب می‌کنید می‌بایست با دلیل بوده و مرتبط با میزان جرم باشد.

به طور مثال اگر پسر خود را موقع کشیدن سیگار گیر بیندازید احتمال دارد بیرون رفتن او و فعالیتهای اجتماعی او را مثلاً برای دو هفته محدود کنید شما همچنین باید از این فرصت استفاده کنید تا به او نشان دهید چه اندازه در تصمیم و نظر خود ثابت قدم هستید و چه اندازه درباره تأثیرات و عواقب منفی این‌گونه رفتارها بر سلامتی او نگران هستید و همچنین او را وادار کنید که با مطالعه کتاب، مقالات و مباحث مرتبط متوجه شود که اعتیاد چه اندازه با چنین رفتارهایی مرتبط است برخلاف باور رایج بسیاری از والدین قوانین شفاف و محکم در منزل باعث بیزاری فرزندان نسبت به آنها نمی‌شود .

قوانین درباره اینکه چه چیزهایی در خانواده قابل قبول است به طول مثال تاچه ساعتی می‌توان خارج از منزل بود یا اینکه باید فرزندان زنگ بزنند و اطلاع دهند که کجا هستند باعث می‌شود تا آنها احساس عشق و امنیت کنند.

همچنین شفاف بودن قوانین منزل درخصوص مصرف مواد باعث می‌شود تا آنها زمانی که وسوسه می‌شوند یا تحت فشار قرار می‌گیرند که تصمیم نادرستی را اتخاد کنند، بتوانند خود را از موقعیت پرخطر دور کنند.

نظرسنجی‌های اخیر نشان داده است که مسئله مواد در رتبه نخست نگرانی‌های جوانان قرار دارد حتی زمانی که آنها بی‌علاقه به نظر می‌رسند، فرزندان ما نیازمند به راهنمایی والدین خود می‌باشند و چنین چیزی را هم می‌خواهند ،و البته این راهنمایی نباید حالت نصیحت را داشته باشد. شما به عنوان پدر و مادر بهتر از هر کسی می‌دانید که بین دو لحن مقتدرانه و نصیحت کردن تا روش توأم با آرامش و محبت کدامیک مؤثر است!!!

همیشه اجازه دهید تا فرزندانتان از احساس خوشحالی شما از اینکه آنها به قوانین و قواعد احترام می‌گذارند مطلع شوند و همچنین بیشتر از آنکه به فرزندان خود در زمینه کارهای ناپسندشان گیر بدهید آنها را موقعی که کار خوب انجام می‌دهند گیر بیندازید!! و سپس آنها را ستایش و تشویق کنید.

زمانی که والدین در تشویق کردن سریع‌تر باشند تا در انتقاد کردن، فرزندانشان احساس خوبی درباره خودشان پیدا می‌کنند و اعتماد به نفسشان بالا می‌رود و به قضاوت خود بیشتر اطمینان می‌کنند.

چگونه با فرزندان خود به شیوه‌ای مؤثر صحبت کنید:

تقریباً بلافاصله پس از اینکه کودکان صحبت کردن را یاد می‌گیرند سئوالات آنها شروع می‌شود چرا گیاهان سبز هستند؟ اون آقایی که توی پارک نشسته بود چه کار بدی کرده بود؟ چرا آب برای تشنگی لازم است؟ چرا و چرا صدها چرا در طول روز! اگر شما به گونه‌ای رفتار کنید که نشان دهد حاضر هستید در هر حالت و در هر زمان به سوالات فرزند خود پاسخ دهید، یک رابطه مبتنی بر اعتماد را ایجاد می‌کنید و کودک شما از اینکه پیش شما بیاید و سوالش را بپرسد احساس خوشایندی دارد چون می‌داند که شما او را تحویل می‌گیرید او را جدی می‌گیرید.

همچنین زمانی که شنونده خوبی باشید می‌توانید دنیای کودک خود را بهتر بشناسید کودک شما درباره آنچه که می‌بینید یا می‌شنود و زندگی روزانه او را تحت تأثیر قرار می‌دهد برای شما می‌گوید (فرزند شما درباره مد لباس، موسیقی، برنامه‌های تلویزیون کتابها و فیلمهای مناسب سن خودش یک متخصص به حساب می‌آید).

سوالاتی را درباره مشغولیات روزمره فرزندتان و یا همسالانش بپرسید مثلاً: الان توی کلاس شما کدام کتاب طرفدار زیاد دارد؟ کدام گروه موسیقی پرطرفدار است؟ دوستانش ترجیح می‌دهند پس از مدرسه چه کار می‌کنند و خلاصه چه چیزهایی در او و همسالانش محبوب است و چه چیزهایی محبوب نیست. او را در بیان این نظرات با جملاتی نظیر «چه جالب!!» یا «اِه. من نمی‌دانستم!!» و یا سوالات بیشتر تشویق کنید.

در این مذاکرات شما می‌توانید بحث را به مسئله مواد برده و راجع به ضررهای آن صحبت کنید.

بنا به نظر متخصصین:

اگر بتوانید این اطلاعات را قبل از آنکه زمانی برسد که با مسئله مصرف یا عدم مصرف مواد با سیگار یا الکل مواجه شوند روبرو شوند در آنها نهادینه کرده و به خوبی آموزش دهید احتمال رد مواد با نسبت به پذیرش مصرف آن بالا برده و به سالم ماندن فرزند خود کمک کرده‌اید. در واقع نوجوانانی که اطلاعاتی درباره مواد از والدین خود دریافت کرده بودند به مراتب بیشتر از آنهایی که این اطلاعات را از والدین خود دریافت نکرده بودند، در برابر مصرف حشیش مقاومت کرده‌اند و مصرف حشیش در آنها از شیوع کمتری برخورار بوده است.

والدین نباید از این مسئله هراس داشته باشند که احتمال دارد با صحبت کردن درباره مواد با فرزندانشان آنها را ترغیب کنند که به سمت مصرف مواد بروند، کما اینکه کسی با دانستن در برابر امنیت در خیابان و قوانین ترافیک ترغیب نمی‌شود که جلوی ماشین‌ها بپرد!!

در این فرایند اطلاع‌رسانی و آموزش شما دراید آنها را با خطرهایی که در محیط زندگی‌شان وجود دارد آشنا می‌کنید تا بتوانید هنگامی که با خطر مواجه می‌شوند اقدام درستی را انجام دهند.

برای اینکه سرفصلهای بحث را مشخص کنید از فرزند خود بپرسید که چه چیزهایی درباره مواد در مدرسه یاد گرفته است و خودش درباره آنها چه فکر می‌کند؟ او همچنین ممکن است چند نفر از اطرافیان را که مصرف کننده هستند نام ببرد. اگر در این مرحله شما چیزهایی را شنیدید که دوست نداشتید! نظیر آنکه دوست فرزندتان حشیش می کشد و یا اینکه خودش یکبار یک سیگار کشیده است بسیار مهم است که واکنشی را نشان ندهید که ادامه بحث را در آینده قطع کند و امکان کسب اطلاعاتی از این دست از بین برود.

اگر فرزندتان در این بحث در لاک دفاعی بود و یا هیچ مصرف کننده‌ای را نمی‌شناخت از او بپرسید که او فکر می‌کند چرا بعضی از مردم مواد مصرف می‌کنند؟

درباره اینکه چه زمانی انجام یک کار به خطر آن می‌ارزد و چه زمانی انجام یک کار به ریسکش نمی‌ارزد صحبت کنید (درباره بزرگی خطر، منافع احتمالی انجام یک کار و احتمال بروز خطر)

توضیح دهید که حتی بدون اینکه خطر معتاد شدن را در نظر بگیریم آزمایش مواد یک قمار خطرناک است به طور مثال می‌توان در اثر نعشگی ناشی از مصرف یک بار حشیش از خیابان شلوغی بدون احتیاط گذشت و شاید با این کار برای همیشه معلولیت ناشی از تصادف پیدا کنیم و حتی مرگ را تجربه کنیم. در هر حال اگر چیزی باعث شد تا مباحثه شما قطع شود از فرصت دیگری برای ادامه صحبت استفاده کنید.

اگر سابقه خانوادگی مصرف الکل یا اعتیاد وجود داشته باشد چه کنیم

اگر در فامیل شما سابقه فشار خون وجود داشته باشد،‌ معمولاً شما به فرزندان خود درخصوص اینکه احتمال دارد آنها فشارخون بگیرند صحبت می‌کنید، به همین طریق آنها باید درباره امتحان بروز مسائل مرتبط با مواد در خودشان آگاه باشند مخصوصاً زمانی که شما یا همسرتان و یا پدربزرگ و مادربزرگشان مشکلاتی را درباره مواد و الکل داشته است.

فرزندانی که پدر یا مادر معتاد دارند احتمال بسیار بالاتری برای آلوده شدن به این مسئله و معتاد شدن دارند به خصوص اگر اقدام به تجربه مصرف مواد برای اولین بار نماید، آنها ممکن است ژنی را به ارث برده باشند که باعث می‌شود تا نسبت به الکل و مواد پاسخ متفاوتی داشته باشند و برایشان قطع مصرف این مواد سخت‌تر از دیگران باشد.

زمانی که شما از یکی از اعضای خانواده که دچار مسئله مواد شده است برای توضیح و بحث در این خصوص با فرزند خود صحبت می‌کنید دلیل واضح و روشنی برای اینکه آنها چرا باید به هوش و گوش به زنگ باشند ارائه می‌دهید. تلاش کنید تا در این مسئله نیز یک جنبه مثبت پیدا کنید و اگر مسئله مواد مشکل جدی در خانواده شما می‌باشد به فرزندان خود بگویید که می‌بایست درخصوص گرفتار نشدن به مسئله مواد و الکل بیشتر از دیگران هوشیار باشند و از قرار گرفتن در موقعیتهای خطرناک بپرهیزند.

دیدگاه فرزندان شما:

چرا یک نوجوان مواد مصرف می‌کند؟

قابل درک است که تعدادی از والدین دلیل مصرف مواد فرزندانشان را تأثیر دوستان ناباب و فشار گروه همسالان بدانند ولی نوجوانان دلایل مصرف مواد خود را چنین برمی‌شمارند:

ـ از بین بردن خستگی

ـ دستیابی به احساس خوب

ـ فراموش کردن مشکلات‌شان و داشتن احساس تن‌آرامی

ـ شیطنت ؟؟؟؟؟

ـ ارضای کنجکاوی

ـ لذت بردن از خطر کردن

ـ غلبه بر دردهای جسمی

ـ احساس بزرگی کردن

ـ نشان دادن استقلال خود

ـ تعلق به گروههای خاص که مصرف مواد ارزش است.

ـ برای اینکه سرحال‌تر و بهتر به نظر برسند.

غیر از اینکه نوجوانان تحت تأثیر عادت‌های دوستان جدید خود قرار می‌گیرند ممکن است به این دلیل به سمت مصرف مواد بروند باید در نظر داشت که همچنین نوجوانان می‌توانند به زودی دوستانی برای خود بیابند که همسلیقه و هم رفتار با خودشان باشند.

چگونه با فرزندان خود درباره مواد آموزش دهید؟

سنین پیش دبستانی:

ممکن است صحبت کردن با کودکان در این سن درخصوص مواد خیلی زود به نظر برسد ولی باید در نظر داشت که نگرشها و عادات آنها که در این سنین در حال شکل گرفتن می‌باشد نقش بسیار مهمی را در تصمیماتی که آنها زمانی که بزرگتر شدند خواهد گرفت دارد.

در این سنین اولیه زندگی آنها به شدت مشتاق دانستن و به خاطر سپردن قوانین و قواعد هستند و می‌خواهند عقیده شما را درباره اینکه چه چیزی خوب است و چه چیزی بد است بدانند. اگر چه در این سن آنها به اندازه کافی بزرگ شده‌اند که بدانند و بفهمند که سیگار کشیدن برای آنها ضرر دارد اما هنوز آماده دانستن دریافت مطالب پیچیده درخصوص الکل، تنباکو و مواد دیگر نیستند.

با این همه این سن زمان مناسبی برای یادگیری و تمرین مهارتهای حل مسئله و تصمیم‌گیری است که آنها بعداً برای گفتن «نه» به آن نیاز دارند چندین راه برای کمک کردن به کودکان پیش‌‌دبستانی درخصوص اینکه بتوانند تصمیم درستی درباره آنچه برای بدنشان و سلامتی آنها مفید یا مضر هست بدین شرح می‌‌باشد:

توضیح دهید که چرا کودکان به غذاهای سالم و بهداشتی نیاز دارند. کاری کنید که فرزندتان بتواند چند نوع غذای مناسب برای سلامتی خود را نام ببرد و به زبان ساده توضیح دهد که چگونه این مواد غذایی به سلامتی و قوی شدنش کمک می‌کند.

ـ زمان ثابت و منظمی را برای توجه کامل به کودک خود در طول روز اختصاص دهید روی زمین بنشینید و با او بازی کنید، درباره چیزهایی را که دوست دارد یا ندارد یاد بگیرید، اجازه دهید که او بداند شما چقدر دوستش دارید، به او بگویید که او به قدری خوب و منحصر به فرد است که حیف است کارهای بدی را انجام دهد. شما با این رفتار بد روابط محکم و استواری از اعتماد و عاطفه را ایجاد می‌کنید که به او در دورماندن از مصرف مواد در سالهای آتی کمک شایانی خواهد کرد.

ـ با فراهم آوردن خطوط راهنمایی نظیر بازی جوانمردانه، به اشتراک گذاشتن اسباب‌بازی‌ها با دوستانش، و گفتن واقعیت کودکان درمی‌یابند که چگونه رفتاری را از آنها انتظار دارید.

ـ کودک خود را تشویق کنید که دستورالعمل‌های بازی‌ها را دنبال کند و بر اساس دستورالعمل بازی کند و همچنین تشویقشان کنید که چنانچه سؤالی را در این خصوص دارند بپرسند.

ـ زمانی که کودک شما از ادامه یک بازی ناامید می‌شود از این فرصت برای تقویت مهارت‌های حل مسئله او استفاده کنید. به طور مثال اگر برجی را که سعی می‌کند با پازلهایش بسازد هر دفعه فرو می‌ریزد،‌ با هم دیگر شروع به یافتن راه‌حلهای ممکن در این خصوص کنید تفسیر یک موفقیت بد به یک موفقیت اعتماد به نفس کودک را تقویت می‌کند.

ـ در هر جایی امکانش وجود دارد اجازه دهید تا کودکتان خود لباسش را انتخاب کند حتی اگر لباسهای انتخابیش کاملاً مناسب نباشند شما به مهارت و توانایی تصمیم‌گیری فرزند خود کمک کرده‌اید.

ـ مواد خطرناکی را که در منازل پیدا می‌شود نظیر سموم، وایتکس، پاک‌کننده‌ها و واکس را در مکان مناسب و امنی و دور از دسترس کودکان قرار دهید و زمانی که آنها را می‌خرید در منزل با صدای بلند به گونه‌ای که اطمینان پیدا کنید کودکتان متوجه شده است پیامهای هشداردهنده آنها را بخوانید برای کودک خود توضیح دهید که همه چیزهای بد و خطرناک پیام هشداردهنده همراه خود ندارند بنابراین آنها تنها باید چیزهایی را بخورند یا بو کنند که توسط پزشک و پرستارش، پدربزرگ و مادربزرگش و خود والدین توصیه شده و به آنها داده می‌شود.

توضیح دهید که داروهای تجویز شده توسط پزشک فقط برای کسی که پیش دکتر رفته است مفید است و برای دیگران به خصوص کودکان ـ ضرر دارد و آنها باید از آن دوری کنند.

از آمادگی تا کلاس سوم دبستان (8ـ5 سالگی)

کودک در این دوره معمولاً علاقه فزاینده‌ای را به دنیای بیرونی از خانواده و خانه‌اش نشان می‌دهد. این دوره زمانی است که می‌شود درباره ماهیت الکل تنباکو و مواد روانگردان و اینکه بعضی از مردم اگر چه می‌دانند این مواد چه ضررها و عواقبی را به دنبال می‌آورد ولی آنها را مصرف می‌کنند توضیح داد.

توضیح دهید که چگونه هر ماده دیگری به جز غذا و نیازهای روزمره که وارد بدن گردد می‌تواند به سلامتی فرد آسیب بزند. چگونه مواد می‌توانند عملکرد طبیعی بدن را مختل کنند و یک فرد را بیمار کرده یا حتی باعث مرگ او شوند (بیشتر کودکان در این سن تجربه مرگ یکی از آشنایان یا نزدیکان و یا بستگان دوستانشان را دارند).

اعتیاد و اینکه می‌توانند چنان عادت قوی را ایجاد کنند که نتوان آن را ترک کرد کنار گذاشت توضیح دهید.

زمانی که کودک شما رفتاری را در جهت حفاظت از بدنش انجام می‌دهد و از چیزهایی که برای بدنش مضر است دوری می‌کند، ستایش کرده و او را تشویق کنید.

زمانی که کودک شما در کلاس سوم دبستان است باید این موارد را درک کرده و بفهمد:

ـ غذاها، سموم، داروها و مواد غیرقانونی چه تفاوتی دارند.

ـ چگونه خوردن دارویی را که پزشک تجویز کرده و توسط یک بزرگتر به او داده می‌شود می‌تواند برای فرد مفید باشد ولی همین دارو اگر نابجا استفاده شود می‌تواند خطرناک باشد، بنابراین کودکان باید از هر ماده یا بوی ناآشنایی دوری گزینند.

ـ چگونه بعضی از بزرگسالان سیگار می‌کشند ولی کودکان چنین اجازه‌ای را ندارند (حتی یک پک کوچک) چرا که برای بدن و مغزشان در حال رشد می‌‌باشد ضرر زیادتری دارد.

کلاس چهارم تا اول راهنمایی (11ـ9 سالگی)

در این دوره کودکان می‌توانند بحث‌های پیچیده‌تری را در خصوص اینکه چرا بعضی از مردم جذب مصرف مواد می‌شوند داشته باشند شما می‌توانید از کنجکاوی آنها درباره وقایع دردناکی که در زندگی آشنایان رخ داده است نظیر طلاق و یا تصادف‌های خودرو و تأثیر مواد در این وقایع توضیح دهید. همچنین در این دوره آنها علاقه دارند تا واقعیات را درباره چگونگی فعالیت اشیای پیرامون خود بدانند.

این گروه سنی به شدت علاقه دارند تا بدانند که چگونه مواد روی مغز و جسم انسانها تأثیر می‌گذارند، برای آنها توضیح دهید که هر چیزی که زیاد مصرف شود حتی شربت سرفه و سرماخوردگی یا قرص آسپرین می‌تواند خطرناک باشد.

در این دوره همچنین گروه دوستان و حتی یک دوست بسیار صمیمی برای فرزند شما (اهمیت به سزایی برخوردار است و تلاش می‌کند تا با او / آنها جور و هماهنگ باشد تا طبیعی به نظر برسد زمانی که فرزندان ما به سنین نوجوانی می‌رسند محیط کوچکتر و محافظت‌کننده‌تر پیرامون خود را ترک می‌کنند و به گره‌های بزرگتری می‌پیوندند که دوستان بسیار صمیمی همسال کمتر در آنها وجود دارند این نوجوانان بزرگتر از فرزند شما احتمال دارد تا فرزندشما را الکل، سیگار و با مواد آشنا کنند. پژوهشها نشان داده‌اند که هر چه سن در ترجبیات اولیه مواد و الکل و سیگار پایین‌تر باشد شدت عواقب ناشی از این مصرف بیشتر است بنابراین بسیار مهم است که فرزند شما قبل از ورود به راهنمایی یا دبیرستان نگرش قوی برضد مواد داشته باشد.

قبل از اینکه کودکانتان دبستان را ترک کنند بایستی این موارد را بدانند:

ـ اثرات فوری و آنی مصرف الکل، سیگار و مواد روانگردان بر قسمت‌های مختلف جسم و خطر کما یا مرگ ناشی از مصرف زیاد مواد با الکل.

ـ عواقب طولانی مدت این مواد و الکل: «چگونه و چرا مواد می‌توانند فرد را معتاد ساخته و کنترل زندگی را از فرد بگیرند).

ـ دلایل اینکه چرا مواد مخصوصاً برای سنین رشد خطرناک هستند.

ـ مشکلاتی که مصرف مواد و الکل و سیگار نه فقط برای خود فرد که برای خانواده و جامعه ایجاد می‌کند.

سناریوهایی را که دوستان برای پیشنهاد مواد به همدیگر تکرار می‌کنند بشنوید فرزندانتان را ترغیب کنید که همدلی را در پاسخهایشان تجربه کنند و به آنها اجازه دهید تا از شما به عنوان کسی که برای مصرف مواد به آنها فشار می‌آورد استفاده کنید  او را ترغیب کنید که به شما بگوید: «مادرم به شدت ناراحت می‌شود اگر من سیگار بکشم» «والدینم دق می‌کنند اگر من حشیش بکشم» یکی از بهترین پاسخهای فرزند شما به دوستانش در برابر فشار آنها برای مصرف حشیش می‌باشد.

به فرزندان خود درخصوص اینکه چگونه مصرف مواد، الکل و سیگار کم‌کم شروع می‌شود آگاهی بدهید.

برای آنها توضیح دهید که چگونه در بعضی از تبلیغات، ترانه‌ها، فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی مصرف این مواد و سیگار ترغیب می‌شود. (مثلاً زمانی که قهرمان فیلم برای رهایی از استرس شروع به سیگار کشیدن می‌کند!)

مطئمن شوید که آنها باورهای غلط در خصوص الکل، سیگار و مواد را از واقعیات درباره آنها تشخیص می‌دهند و آنها را برای اینکه به فکر سلامتی خود هستند ستایش کنید.

دوستان فرزند خود را بشناسید و از عادات و خصوصیات آنها آگاه باشید. با پدران و مادران دوستان فرزندتان روابط دوستانه‌ای برقرار کنید تا علاوه بر اینکه دوستان فرزند خود را بهتر بشناسید بتوانید برای هماهنگ کردن قواعد و قوانین تربیتی از این فرصت استفاده کنید. سعی کنید تا آنجا که ممکن است و هر چه بیشتر با زندگی روزانه فرزند خود آشنا شوید و از مشکلات آنها آگاه باشید نوجوانی که دوستانش مصرف کننده مواد هستند به احتمال زیاد خود نیز مصرف کننده می‌شود)

اطمینان داشته باشید که فرزندتان در این دوره سنی از توجه شما سپاسگزاری می‌کنند.

سالهای گذر

مراحل گذر فرزند شما از دبستان به راهنمایی و از راهنمایی به دبیرستان توجه ویژه‌ای را می‌طلبند. کودکان به مرور که پا در دوره نوجوانی می‌گذارند به مراتب نسبت به رفتارهای مصرف مواد و دیگر رفتارهای پرخطر آسیب‌پذیر می‌‌شوند.

به صحبت کردن با فرزند خود درباره مواد و خطرات آن در این دوره ادامه بدهید و در جریان فعالیتها و زندگی روزانه‌اش تشویق علایق‌اش و نظارت بر فعالیتها باشید.

انجام اقداماتی که ادامه می‌آید نقش مؤثری در کاهش خطر آلوده شدن فرزندتان با مسئله مواد دارد. تعدادی از این اقدامات نظیر مراقبت کردن و توجه داشتن به او در اقدامات بعد از مدرسه یک حس و احساس مشترک در بین والدین است و بعضی از این اقدامات می‌تواند با مقاومت فرزندان در زمانی که می‌کوشند تا به استدلال برسند روبرو شود، ولی با همه این اوصاف فعالیتهای که در زیر نامبرده می‌شود به شدت برای ساختن زندگی فرزندتان و هدایت او به زندگی دور از مواد ضروری می‌باشند:

اگر امکانش وجود دارد ترتیبی اتخاذ کنید تا بعد ازظهرهای فرزندتان در عین اینکه نظارت وجود دارد پر شده باشد به طور مثال او را تشویق کنید تا به سازمانهای غیردولتی جوانان، هنر، موسیقی، ورزش و کلوپ‌های درسی و بپیوندد.

ترتیبی اتخاذ کنید تا فرزندان حتی زمانی که وجود ندارد حضور شما را احساس کنند (با تلفن ) با معلم به برنامه‌ریزی مشترکی برسید و محدودیتهای در اوقات رفت و آمد و برای او وضع کنید. مسئولیت تعدادی از فعالیتهای روزمره خانه را به تناسب علاقه و سن و جنس او به وی بسپارید. با او تماس تلفنی داشته باشید و یادداشت‌هایی را برای او زمانی که در منزل نیستید بگذارید همچنین میان وعده‌های غذایی برای او تهیه کنید.

ـ والدین دوستان فرزندتان را بشناسید و از تلفن و نشانی آنها اطلاع داشته باشید. با دیگر والدین درخصوص قواعد تربیتی فرزندان به توافق برسید و الکل، سیگار و مواد را برای فرزندانتان ممنوع کنید با دیگر والدین قرار بگذارید تا در صورتی که یکی از والدین از زیرپاگذاشتن یکی از این قواعد توسط فرزندان مطلع شد به دیگران اطلاع دهید.

ـ اگر قرار است یک زمانی در خانه یکی از دوستان برگزار شود حتماً با والدین او تماس گرفته و اطمینان حاصل کنید که بزرگسالی در منزل زمان مهمانی وجود دارد.

ـ ترک موقعیتهایی را که در آن مواد در حال مصرف شدن است برای فرزند خود ؟؟ کنید و به طریق اولی ترتیبی اتخاذ کنید تا شما همسرتان و یا یکی دیگر از بزرگترهای خانواده به صورت تلفنی در دسترس نوجوانتان می‌باشد.

ـ زمانهای مجاز برای بیرون بودن و بازگشتن به منزل را تعیین کنید و بر آن ثابت قدم باشید.

ـ با فرزند خود راحت و باز صحبت کنید و از او بخواهید تجربیاتش را بیان کند به او بگویید: «من تو را دوست دارم و به تو اعتماد نیز دارم ولی به دنیای پیرامون تو اطمینان ندارم و درک کن که من برای اینکه پدر یا مادر خوبی باشم بایستی بدانم که از زندگی‌ات چه می‌گذرد؟»

از 12 تا 14 سالگی

نوجوانان عموماً در این دوره تحت تأثیر گروه همسالان خود بوده و رفتارهای خطر طلبانه‌ای را دنبال می‌کنند حتی اگر این رفتارها منجر به آسیب زدن به خودشان بشود.

اگر چه نوجوانان به مرور که مستقل‌تر می‌شوند در برابر پدر و مادر خود بیشتر سرکشی می‌کنند ولی با همه این احوال به شدت به حمایت، پشتیبانی، راهنمایی و نظارت والدین خود نیازمند هستند.

نوجوانان تغییرات سریعی را در بدن عواطف و ارتباطات خود احساس می‌کنند، نوجوانان بزرگتر به زمانی که بلوغ را تجربه می‌کنند اوقات گیج کننده و پراسترسی دارند که با تغییرات خلقی و هویت‌سازی همراه بوده و تلاش دارند تا هویت جدیدی برای خود بیابند. به طور طبیعی در چنین شرایطی بسیاری از نوجوانان مصرف الکل، سیگار و دیگر مواد را برای اولین بار تجربه می‌کنند.

ممکن است والدین متوجه این مهم نباشند که فرزندانشان در این دوره احساس می‌کنند که توسط گروهی از کسانی که به نوعی مواد مصرف می‌کنند محاصره شده‌اند. تقریباً 90درصد از نوجوانان با این جمله «که این روزها هشیش در هر جایی پیدا می‌شود» موافق هستند و تقریباً دو برابر آنچه والدینشان تصور می‌کنند هشیش مصرف کرده‌اند و همچنین نوجوانان معمولاً سرخوشی و نعشگی را در محلهایی تجربه می‌کنند که والدینشان تصور می‌کنند آن اماکن رویهم رفته محلهای مطمئنی به شمار می‌روند نظیر اطراف مدرسه، در منزل، یا در خانه دوستان اگر چه شاید در نگاه اول به نظر برسد که نوجوانان توجهی به توصیه‌های والدینشان ندارند ولی والدین به شدت در شکل‌دهی انتخابهای فرزندانشان در خصوص مواد نقش مؤثر و عمیقی دارند.

والدین در این سنین باید بتوانند تا از حساسیت و توجه نوجوانشان به آراستگی ظاهری خود و زیبایی‌شان استفاده برده و توجه فرزندانشان را به عوارض فوری و زودرس مواد به زیبایی‌شان جلب کنند به طور مثال سیگار باعث بوی بد دهان و دندانهای زرد شده و باعث می‌شود تا لباسها و موهای مصرف کنندگان بوی بدی بگیرد. البته همزمان بایستی عوارض طولانی مدت مصرف مواد نیز توضیح داده شود نظیر:

ـ عملکرد ؟؟ اجتماعی و عاطفی که عمدتاً در سنین نوجوانی بایستی آموخته شود.

ـ افزایش بروز سرطان ریه و آمفیزم

ـ افزایش میزان بروز تصادفات کشنده یا خطرناک و آسیب‌ کبدی شدید ناشی از سوء مصرف الکل.

ـ اعتیاد، کوما و مرگ

از 15 تا 17 سالگی

در این دوره جوانان بارها در برابر دو راهی تصمیم‌گیری در خصوص مصرف یا عدم مصرف مواد قرار گرفته‌اند. اگر از ابتدا به گونه‌ای درست رفتار کرده باشیم فرزندانمان در این دوره نه تنها انواع مواد روانگردان و اثرات آنها را می‌دانند بلکه تفاوت یکبار مصرف، مصرف گاه به گاه و اعتیاد را نیز می‌دانند، و بعضی از آنها شاهد مصرف مواد توسط دوستانشان بوده‌اند که می‌توانسته عواقب فوری نیز نداشته باشد و یا گاهی حتی دوستانی نیز داشته‌اند که مصرف مواد آنها خارج از کنترل نیز شده است.

برای اینکه فرزندان ما بتوانند در برابر فشار دوستانشان برای مصرف مواد مقاومت کنند به چیزی بیش از اینکه بگوییم (مواد مصرف نکن!! نیاز هست چنین دوره‌ای زمان مناسبی است تا درباره اینکه چگونه مصرف مواد الکل و سیگار می‌تواند منجر به آسیبهای ماندگار به جنین شود صحبت کنیم همچنین فرزندانمان باید اطلاع داشته باشند که چگونه ترکیب یا مصرف همزمان دو یا چند ماده روانگردان می‌تواند به شدت کشنده باشد. آنها در این دوره لازم است که از پدر و مادرشان مطالبی درباره اینکه چگونه هر کسی می‌تواند تبدیل به یک معتاد شود و یا اینکه چگونه مصرف مواد می‌تواند حتی در افراد غیرمعتاد منجر به عوارض جدی و ماندگار گردد بشنوند.

این زمان زمانی است که اکثراً جوانان به فکر انتخاب‌هایی برای آینده خود هستند و لازم است برایشان توضیح داده شود که مصرف مواد چگونه می‌تواند فرصتهای خوب پیش‌رو را نظیر ورود به یک رشته مناسب در دانشگاه، ورود به نیروی هوایی و یا استخدام شدن دریک موقعیت مناسب را از آنها بگیرد.